برخی چالش‌ها و موانع در تصویرسازی کتاب‌های دینی برای کودکان و نوجوانان
بسم الله الرحمن الرحیم
برخــی چالش هــا و موانــع در تصویرســازی کتاب هــای دینــی بــرای کــودکان و نوجوانــان، نقــش تصویرســازی در تولیــد علــم و...، در پنــج محــور نکاتــی را تقدیــم می کنــم:
- تصویرسازی از اولیای خدا برای کودکان و نوجوانان
- تصویرگری پوشش دختران و زنان در خانه و اماکن عمومی
- نقش تصویرسازی در گسترش و همگانی کردن علم
- به کارگیــری حداکثــری تــوان تصویرگــری موجــود در کشــور ، بــرای کتاب هــای درســی
- پیشنهاد تأسیس شاخه هنر در دانشگاه های علوم انسانی
1. تصویرسازی از اولیای خدا برای کودکان و نوجوانان
بخشــی از کتابهــای دینــی کــه بــرای گروه‌هــای ســنی کــودک و نوجــوان تولیــد می‌شــود، کتاب‌هایــی اســت کــه دربــارۀ زندگــی حضــرات معصومیــن (علیه السلام) نوشــته شــده اســت. یکــی از تفاوت‌هــا و وجــوه تمایــز کتابهــای کــودک و نوجــوان بــا کتابهــای بزرگســالان، بهره‌گیــری از تصویــر در ایــن گــروه از کتاب‌هاســت و روشـن اسـت کـه تصویـر، ضمـن آنکـه در ایجـاد جذابیـت بـرای ایـن گـروه سـنی نقش‌آفرینـی می‌کنـد، بخـش زیـادی از بـار انتقـال محتـوا و مفهـوم را نیـز بـر دوش می‌کشـد. اهمیـت تصویـر در ایـن طیـف از کتاب‌هــا، بــا کاهــش ســن مخاطــب بالاتــر مــیرود.
شیوۀ رایج تصویرسازی در کتاب‌هایی که حول زندگی معصومین(علیه السلام) نوشـته می‌شـوند، دو گونه است:
الف. تصویــر و چهــرۀ پیامبــر(ص) و امــام معصــوم(ع) توســط تصویرگــر ترســیم می‌شــود، ولــی چهــره بــا نــور پوشــانده می‌شــود. در ایــن شــیوه، چهــره از دیــد بیننــده پوشــیده می‌مانــد و حداکثــر ابعــاد ســر و صــورت قابــل تشــخیص اســت.
ب. در شـیوۀ دوم، بـه جـای ترسـیم چهـرۀ معصـوم(ع)، یـک برقـع بــر چهــره معصــوم، چــه زن و چــه مــرد، ترســیم می‌شــود و حتــی تشــخیص ابعــاد چهــره نیــز بــرای مخاطــب کــودک میســر نیســت.
مشـکلی کـه در هـر دو روش تصویرسـازی، رخ می‌نمایـد، ایـن اسـت کــه بخــش زیــادی از کــودکان، از ایجــاد ارتبــاط مناســب بــا تصاویــر و در نهایــت ارتبــاط مناســب بــا کتــاب درمی‌ماننــد. ایــن تصاویــر، بـرای آنهـا جذابیـت کافـی نـدارد و بـه همیـن سـبب بـه خـود کتـاب هــم اقبــال نشــان نمی‌دهنــد.
بســیاری از ناشــران آثــار مذهبــی کــودک و نوجــوان و همچنیــن
معلمــان مــدارس کــه تجربــه نزدیکــی از برخــورد کــودک بــا تصاویــر مذهبــی کتابهــای دینــی دارنــد می‌تواننــد گواهــی دهنــد کــه مخاطــب نســبت بــه ایــن تصاویــر چــه واکنشــی نشــان می‌دهــد. کـودکان بـا دیـدن ایـن تصاویـر، می‌پرسـند کـه چـرا آنهـا صورتشـان را بـا پـرده پوشـانده‌اند یـا چـرا هیچکـدام از ایشـان صـورت و چشـم و دهــان ندارنــد؟ آیــا آنهــا ماننــد مــا انســان نبودنــد؟ آیــا آنهــا خورشــید و ماه‌انــد و آیــا آنهــا گرســنه و تشــنه نمی‌شــدند و آب و غــذا نمی‌خوردنــد و نمی‌خوابیدنــد؟
کــودک می‌خواهــد شــیوۀ درســت زندگــی و آداب را از کســانی بیامـوزد کـه چهره‌هایـی پوشـیده و متفـاوت از او دارنـد، حال‌آنکـه بــه او گفتــه می‌شــود آنهــا هــم ماننــد مــا انســان‌هایی بوده‌انــد کــه از کارهــای خــوب دیگــران خوشحــال و از کارهــای زشتشــان ناراحــت می شــدند و گاهــی می‌خندیدنــد و گاهــی می‌گریســتند. بــا ایــن وصــف، کــودک هرگــز در تصویــر کتابــش، خوشحالــی یــا ناراحتــی آنهــا را نمی‌بینــد و بازخــورد رفتــار دیگــر شــخصیت‌ها را در چهــرۀ آنهــا لمــس و حــس نمی‌کنــد.
برخــی بــر ایــن باورنــد کــه قــوت محتــوا و جذابیــت آن می‌توانــد ایـن اشـکال را کمرنگ‌تـر کنـد و خواننـده بـه جـای تصویـر بـا محتـوا درگیـر شـود؛ امـا ایـن اشـکال حتـی در بهترین آثار نویسـندگان خوب کـودک و نوجـوان، چهـره می‌نمایـد؛ زیـرا تصویـر در هـر حـال دروازۀ ورود کــودک بــه کتــاب و داســتان اســت و حتــی محتــوای قــوی، بینیــاز از تصویــر مناســب نیســت.
تردیـدی وجـود نـدارد کـه کتابهـای تربیتـی کـه بـه زبـان مناسـب، بـه سـیره و سـبک زندگـی حضـرات معصومیـن؟(علیه السلام) پرداختـه باشـد، از نیازهـای اساسـی جامعـۀ دینـی ماسـت و اگـر بـر ایـن بـاور باشـیم کـه آثـار مفاهیـم نـاب مذهبی در سـنین خردسـالی و کودکی، چونان نقشــی مانــدگار بــر ســنگ اســت، نمی‌تــوان از انتشــار چنیــن آثــاری چشـم پوشـید و آن را کنـار نهـاد و بـه ابعـاد گوناگـون آن نیندیشـید.
راه حــل پیشــنهادی: بــه نظــر می‌رســد، مؤثرتریــن عامــل در اتخــاذ ایــن شــیوه از تصویرگــری، نگرانــی از وهــن مقــام قدســی حضــرات معصومیــن(علیه السلام) بــوده اســت. در ایــن صــورت می‌تــوان بــه دنبــال راهـکاری بـود کـه ضمـن حفـظ احتـرام اولیـای الهـی و شـأن قدسـی وُ آســمانی آنــان، به‌گونــه‌ای چهــرۀ آنــان را ترســیم کــرد کــه بــه بعــد انســانی و زمینــی ایشــان بی‌توجهــی نشــود و کــودک بــه نحــو مناســب‌تری بــا تصویــر آن بزرگــواران ارتبــاط برقــرار ســازد و بــه عبــارت دیگــر بــرای کــودک جــذاب باشــد.
به نظر می‌رسـد، به دلیل حساسـیت موضوع و پرهیز از سـلیقه‌های فـردی هنرمنـدان، می‌تـوان یـک گـروه تخصصـی در وزارت فرهنـگ و ارشـاد اسـامی یـا در حـوزه علمیـه قـم بـه ایـن منظـور شـکل داد، و کتابهــای مربــوط بــه زندگــی حضــرات معصومیــن(علیه السلام) را بــه آنهــا ســپرد.
این گروه می‌تواند متشکل از افراد زیر باشد:
- سه عالم دینی (که با دنیای کودکان آشنا باشند).
- یک روانشناس علوم تربیتی
- یک آموزگار
- یک نویسنده شناخته شده در حوزه کودک و نوجوان
- یک تصویرگر مجرب
- کارشناس وزارت فرهنگ و ارشاد اسامی
ایـن گـروه عـاوه بـر ارزیابـی ارزش هنـری تصاویـر، مراقبـت می‌کنـد کـه تصاویـر موجـب وهـن مقـام اولیـای الهـی نباشـد.
نمونه‌هایی از به‌کارگیری‌تصاویر در انتقال مفاهیم دینی و کودکانه در دنیای مسیحیت که در آنها هیچگاه از نور یا پوشینه استفاده نمی‌شود و تصویرگر بر اساس ذوق و دلدادگی به موضوع، توانسته است حضرت مسیح(ع) را جذاب و باورپذیر نشان دهد. (گرچه، در بین آنها، برخی مقید به حفظ شأن حضرت مسیح(ع) نیستند و خصوصاً دامن دین ناباوران، گاه به وهن و طنز نیز آلوده می‌شود).
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
نمون ههایی از تصویرسازی معصومین(علیه السلام)
که توسط تعدادی از بهترین تصویرگران ایران
و با اعمال سلیق ههای مختلف به تصویر
کشیده شده است.
گف توگوی اما م جعفر صادق(ع) با کودک درباره مهربانی با والدین/اثر شیوا ضیایی
بیوک ملکی
گاهی به تصویرگران گفته می‌شود از زاویه‌ای
تصویر را بکشند که صورت دیده نشود تا
بدین صورت مشکل حل شود. در این
شیوه، معصومین(علیع السلام) غالباً پشت به بیننده
هستند.
اثر اسماعیل چشرخ
فرزندش امام حسن(ع) / اثر مرضیه صادقی
پیامبر اسلام(ص) در کنار مردم. در تصویر بالا دایر های نورانی در پشت سر پیامبر قرار گرفته و در
تصویر پایین نور در جلوی صورت قرار دارد و بخشی از چهرۀ پیامبر پیداست. / اثر نیلوفر برومند
تلفن 66483066 021 